Kur'an-ı Kerim'i doğru anlamanın en önemli şartlarından biri Kur'an kavramlarını doğru anlamaktır. Metni doğru anlamanın anahtarı kavramlardır. Bir metni anlamak için cümleleri, cümleleri anlamak için kelime ve kavramları doğru bilmek gerekir. Kur'an kavramları yanlış anlaşılırsa Kur'an'ın mesajı da yanlış anlaşılır.
Kur'an'daki kelimeler Cahiliye dönemi anlamlarını korumaz, yeni anlamlar kazanır. Kur'an birçok kelimeye Cahiliye dönemindekinden çok farklı, derin ve özel anlamlar vermiştir. Örneğin küfür, sadece nankörlük değil, inkâr anlamını da kazanmıştır. Bu nedenle Kur'an'daki kavramları sözlükteki ilk anlamıyla okumak doğru sonucu vermez.
Kur'an kavramları bir semantik ağ içinde anlam kazanır. Kavramlar tek başına değil, birbirleriyle ilişkileri içinde anlamlıdır. Örneğin zulüm merkeze alındığında etrafında şirk, küfür, nifak, fısk gibi olumsuz kavramlar yer alır. Böylece Kur'an'ın dünya görüşü bu kavram ağlarıyla anlaşılır.
Kur'an insanı kavramlarla değerlendirir. Allah insanların ırkını, biçimini değil; iman, söz, fiil ve davranışlarını kavramlarla anlatır. Bu nedenle insanlar Kur'an'da kavramlarla övülür veya yerilir (örneğin müttaki, mümin, zalim, kâfir gibi). Bu kavramlar insanın ahlaki durumunu anlamada anahtar işlev görür.
Kavramlar Kur'an'ın mesajını hayatla ilişkilendirir. Kur'ani bilgilerin hayata aktarılması bu kavramların anlaşılmasına bağlıdır. Çünkü Kur'an'ın anlattığı sistem tamamen bu kavramlar üzerine kuruludur. Bir kavram doğru anlaşılırsa o kavramın kapsadığı ahlaki davranış da doğru uygulanır.
Kur'an'ın anlaşılmasında kavramlar temel çerçeveyi, ahlaki değerlendirmeyi, insanın konumunu ve Allah-insan ilişkisini belirleyen zihinsel birer anahtardır. Doğru kavram bilgisi olmadan Kur'an doğru anlaşılmaz. Kur'an'ı doğru anlamanın en önemli yolu, Kur'an'da kullanılan kavramların anlam çerçevesini doğru bilmekten geçer.
Kavramlar metni çözmenin anahtarıdır. Her metin gibi Kur'an'ı anlamak da kullanılan kelimelerin anlamlarını kavramaya bağlıdır. Kavram doğru anlaşılmazsa ayet yanlış anlaşılır. Yakın anlamlı kelimeler arasında ince farklar vardır (örneğin rüya ve hulm gibi). Kur'an bu farkları gözeterek kelimeleri bağlamına uygun şekilde kullanır. Bu farkları bilmek ayetin hakiki mesajını anlamayı sağlar.
Kavramlar Kur'an'ın düşünce sistemini kurar. Kavramlar doğru anlaşılınca Kur'an'ın dünya görüşü, değerler sistemi, insan ve toplum tasavvuru da doğru kavranır.
Özetle:
- Kur'an kavramlarla konuşur.
- Ayetlerin mesajı, kullanılan kavramların doğru anlamını bilmeye bağlıdır.
- Kavramlar anlamı netleştirir; yakın anlamlı kelimelerin farkı, ayetin doğru yorumlanmasını sağlar.
- Kavramlar Kur'an'ın düşünce sistemini kurar.
- Kavramlar doğru anlaşılınca Kur'an'ın dünya görüşü, değerleri ve mesajı doğru kavranır.
- Kavramı çözen, vahyin anlam dünyasına girer.
Dolayısıyla dedik ki kavram; bir fikri, sistemi veya düşünceyi ifade eden anahtar sözcüktür. Bir metnin doğru anlaşılması, içindeki kelime ve kavramların doğru anlaşılmasına bağlıdır. Bu nedenle Kur'an'ın doğru anlaşılması için Kur'an kavramlarının doğru anlaşılması şarttır.
Sözlük anlamı çoğu zaman Kur'an'daki anlamı tam karşılamaz; çünkü kavramlar Kur'an'da anlam genişlemesine veya anlam değişimine uğramıştır. Bunu bilmemiz gerekir ki Kur'an'daki kelimelerin bir asli (sözlük) bir de izafi (özel) anlamı vardır. Örneğin: Yevm (gün) asli anlamdır; Din günü (ahiret günü) ise izafi anlamdır. Bu nedenle Kur'an kavramlarını sadece sözlükten okumak yetersizdir.
Kur'an kavramları tek başına durmaz; diğer kavramlarla anlam ilişkisi kurarak bir semantik alan oluştururlar. Semantik anlam, bir kavramın diğer kavramlarla anlam ilişkisi içinde olmasıdır. Bir kavram odak alınır ve diğer kavramlar onun çerçevesinde toplanır. Örneğin: Takva odak kavramdır; iman, itaat, ibadet ve ihlas ile bağlantılıdır. Kur'an'ın en büyük odak kavramı Allah, ikinci büyük odak kavramı ise insandır.
Kavramların Asli ve İzafi Anlamları
Asli Anlam: Bir kelimenin içinde bulunduğu sistemden bağımsız olarak her zaman taşıdığı temel ve kalıcı anlamdır. Buna esas veya asıl mana denir. Bu kelimeyi herhangi bir özel bağlamdan çıkarsak bile anlamı değişmez. Kelimenin sözlükteki ilk ve genel karşılığıdır.
İzafi Anlam: Bir kelimenin içine girdiği özel bir sistemde veya özel bir bağlamda, o sistemdeki diğer kelimelerle olan ilişkisi sonucunda kazandığı yeni ve özel anlamdır. Bu anlam kelimenin kökünden gelmez, içinde bulunduğu sistemden doğar. Kelimenin bir ilim veya din içinde edindiği farklı karşılığıdır.
1. Gün Kavramı
Asli Anlam: 24 saatlik zaman dilimi.
İzafi Anlam: Kur'an sistemi içinde kıyamet, ba's ve hesap ile ilişkilendirilerek "ahiret günü" özel manasını kazanır.
2. Küfür Kavramı
Asli Anlam: Yapılan iyiliğe karşı nankörlük etmek.
İzafi Anlam: Kur'an sistemi içinde Allah'a ve ayetlerine karşı nankörlüğü, yani inkâr ve inançsızlığı ifade eder.
3. Saat Kavramı
Asli Anlam: Bir günün yirmi dörtte biri.
İzafi Anlam: Kur'an sisteminde "kıyamet vakti" manasını karşılar.
Netice: Kur'an-ı Kerim'i doğru anlamak, ayetlerin temel yapısını oluşturan kavramların ve kelimeler arasındaki ince nüansların doğru bilinmesine bağlıdır. Kur'an kavramları yalnızca sözlükteki (asli) anlamlarıyla sınırlı kalmayıp, vahyin getirdiği zihniyet ve değerler sistemi içinde yeni, derin ve özel (izafi) anlamlar kazanmıştır. Vahyin mesajı tekil kelimelerle değil, kavramların birbiriyle kurduğu semantik ilişkiler ve kavram ağları üzerinden bütüncül bir dünya görüşü sunar.
Ders Notları: İlahiyatçı Ramil Alimammadov